Audyt środowiskowy przedsiębiorstwa – zakres, przebieg i znaczenie oceny technicznej
Audyt środowiskowy przedsiębiorstwa pozwala ustalić, czy zakład prowadzi działalność zgodnie z wymaganiami ochrony środowiska. Obejmuje analizę dokumentacji, decyzji administracyjnych, instalacji technologicznych, gospodarki odpadami, emisji do powietrza, gospodarki wodno-ściekowej oraz obowiązków sprawozdawczych.
Prawidłowo wykonany audyt nie powinien ograniczać się do sprawdzenia dokumentów. Konieczne jest porównanie zapisów decyzji i pozwoleń z rzeczywistym sposobem funkcjonowania przedsiębiorstwa. Z tego względu istotnym elementem audytu są oględziny zakładu, identyfikacja instalacji oraz analiza procesów technologicznych.
Audyt środowiskowy pozwala wykryć niezgodności, zanim zostaną one stwierdzone podczas kontroli organów administracji lub Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Umożliwia również ograniczenie ryzyka kar administracyjnych, wstrzymania działalności instalacji oraz odpowiedzialności osób zarządzających przedsiębiorstwem.
Czym jest audyt środowiskowy przedsiębiorstwa?
Audyt środowiskowy przedsiębiorstwa jest kompleksową oceną zgodności działalności zakładu z wymaganiami prawa ochrony środowiska. Analizie podlega zarówno stan formalnoprawny, jak i faktyczny sposób eksploatacji instalacji.
W praktyce audyt polega na porównaniu trzech podstawowych obszarów. Pierwszym są wymagania wynikające z przepisów. Drugim są posiadane decyzje, pozwolenia, zgłoszenia i dokumenty ewidencyjne. Trzecim jest rzeczywisty przebieg procesów produkcyjnych i pomocniczych.
Samo posiadanie pozwolenia nie przesądza o zgodności działalności z prawem. Instalacja może pracować w innych warunkach, niż wskazano we wniosku. Mogła zostać rozbudowana, zmodernizowana albo przeniesiona bez dokonania wymaganej aktualizacji dokumentacji.
Częstym problemem jest również zwiększenie zdolności produkcyjnej zakładu. Zmiana liczby urządzeń, czasu pracy, rodzaju paliwa lub wykorzystywanych surowców może wpływać na emisję, ilość odpadów i warunki odprowadzania ścieków.
Podstawowym zadaniem audytu jest więc ustalenie, czy stan faktyczny odpowiada stanowi formalnemu.
Czy audyt środowiskowy jest obowiązkowy?
Przepisy nie nakładają na wszystkie przedsiębiorstwa jednolitego obowiązku okresowego wykonywania audytu środowiskowego. Każdy przedsiębiorca musi jednak samodzielnie ustalić, jakie wymagania środowiskowe dotyczą prowadzonej działalności.
Brak obowiązku wykonania audytu nie zwalnia z odpowiedzialności za posiadanie wymaganych decyzji, prowadzenie ewidencji oraz składanie sprawozdań. Przedsiębiorca odpowiada również za zgodność sposobu eksploatacji instalacji z warunkami wydanych pozwoleń.
Sformalizowane audyty występują między innymi w systemach zarządzania środowiskowego ISO 14001 oraz EMAS. Audyt zgodności prawnej może być jednak wykonany niezależnie od wdrożenia systemu certyfikowanego.
W wielu przedsiębiorstwach jest to rozwiązanie bardziej praktyczne. Pozwala ocenić rzeczywisty poziom zgodności bez konieczności tworzenia rozbudowanego systemu procedur.
Kiedy należy przeprowadzić audyt środowiskowy?
Audyt warto przeprowadzić przed rozpoczęciem nowej działalności, rozbudową zakładu albo zmianą technologii. Pozwala to ustalić, jakie decyzje i pozwolenia należy uzyskać przed uruchomieniem instalacji.
Audyt jest szczególnie wskazany w przypadku zwiększenia produkcji, montażu nowych urządzeń, zmiany rodzaju paliwa lub uruchomienia dodatkowej linii technologicznej. Każda z tych zmian może wpływać na obowiązki przedsiębiorstwa.
Przegląd zgodności powinien zostać wykonany również przed planowaną kontrolą WIOŚ. Nie należy jednak odkładać audytu do momentu otrzymania zawiadomienia. Uzyskanie decyzji, wykonanie pomiarów lub dostosowanie miejsca magazynowania odpadów może wymagać znacznie więcej czasu.
Audyt środowiskowy jest także istotnym elementem oceny przedsiębiorstwa przed jego zakupem. Nabywca zakładu może przejąć działalność prowadzoną na podstawie nieaktualnych pozwoleń. Ryzyko może obejmować również nieuporządkowaną ewidencję, nielegalne miejsca magazynowania odpadów lub historyczne zanieczyszczenie gruntu.
W takich przypadkach audyt stanowi element środowiskowego i technicznego due diligence.
Zakres audytu środowiskowego przedsiębiorstwa
Zakres audytu powinien być każdorazowo dostosowany do profilu działalności zakładu. Inne wymagania dotyczą magazynu, warsztatu samochodowego i zakładu metalowego. Inaczej ocenia się także drukarnię, mleczarnię, tartak lub instalację przetwarzania odpadów.
Nie istnieje jeden uniwersalny formularz audytu odpowiedni dla wszystkich przedsiębiorstw. Zakres czynności powinien wynikać z rodzaju instalacji, skali produkcji, stosowanych surowców oraz rzeczywistego oddziaływania na środowisko.
Analiza decyzji i pozwoleń środowiskowych
Pierwszym etapem audytu jest ustalenie, czy przedsiębiorstwo posiada wszystkie wymagane decyzje administracyjne. Następnie należy sprawdzić ich ważność oraz zgodność z aktualnym sposobem funkcjonowania zakładu.
Analiza może obejmować pozwolenie zintegrowane, pozwolenie na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza, pozwolenie na wytwarzanie odpadów, zezwolenie na zbieranie lub przetwarzanie odpadów oraz pozwolenie wodnoprawne.
Ocenie podlegają również zgłoszenia instalacji, decyzje o środowiskowych uwarunkowaniach oraz warunki wynikające z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.
Szczególnej uwagi wymagają decyzje wydane wiele lat wcześniej. W praktyce przedsiębiorstwa modernizują instalacje, zmieniają urządzenia i zwiększają produkcję bez ponownej analizy obowiązków środowiskowych.
W rezultacie dokumentacja przestaje odpowiadać rzeczywistemu sposobowi prowadzenia działalności. Audyt powinien wskazać, czy konieczna jest zmiana pozwolenia, nowe zgłoszenie albo uzyskanie odrębnej decyzji.
Gospodarka odpadami i ewidencja BDO
Jednym z najważniejszych obszarów audytu jest gospodarka odpadami. Weryfikacji podlega sposób klasyfikowania odpadów, warunki ich magazynowania oraz dokumentacja prowadzona w systemie BDO.
Kody odpadów powinny wynikać z procesu, w którym odpady powstają. Nie można ich przypisywać wyłącznie na podstawie wyglądu lub potocznej nazwy materiału.
Błędna klasyfikacja może wpływać na zakres wymaganych decyzji. Może również powodować nieprawidłowości w ewidencji i dalszym przekazywaniu odpadów.
Podczas audytu porównuje się karty ewidencji odpadów, karty przekazania odpadów, faktury, dokumenty magazynowe oraz sprawozdania roczne. Dane powinny być wzajemnie spójne.
Kontroli podlegają również limity określone w pozwoleniach i zezwoleniach. Dotyczy to mas odpadów wytwarzanych w ciągu roku oraz maksymalnych ilości magazynowanych w jednym czasie.
Najczęściej stwierdzane niezgodności dotyczą magazynowania odpadów poza wyznaczonym miejscem, braku właściwego oznakowania, mieszania różnych rodzajów odpadów oraz przekazywania ich podmiotom nieposiadającym wymaganych uprawnień.
Emisje do powietrza i obowiązki KOBiZE
Audyt powinien obejmować wszystkie źródła emisji do powietrza. Analizie podlegają instalacje technologiczne, kotły, nagrzewnice, agregaty prądotwórcze, stanowiska spawalnicze, lakiernie oraz urządzenia odpylające.
Znaczenie mogą mieć także emisje niezorganizowane. Powstają one między innymi podczas przeładunku materiałów sypkich, magazynowania paliw, stosowania rozpuszczalników oraz obróbki materiałów.
W ramach audytu ustala się, czy instalacja wymaga pozwolenia na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza. Sprawdza się również, czy podlega obowiązkowi zgłoszenia.
Parametry urządzeń powinny odpowiadać danym przedstawionym organowi. Dotyczy to mocy źródeł spalania, wydajności instalacji, wysokości emitorów oraz czasu pracy.
Ocenie podlega także raportowanie do Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami. Raport KOBiZE powinien obejmować wszystkie źródła emisji związane z działalnością przedsiębiorstwa.
Dane należy porównać ze zużyciem paliw, surowców i materiałów. Należy również zweryfikować wykazy dotyczące korzystania ze środowiska i obowiązek naliczania opłat.
Raport KOBiZE oraz wykaz opłatowy stanowią odrębne obowiązki. Złożenie jednego dokumentu nie zastępuje drugiego.
Gospodarka wodno-ściekowa
W ramach audytu analizuje się sposób poboru wody, odprowadzania ścieków oraz gospodarowania wodami opadowymi i roztopowymi.
Należy ustalić wszystkie miejsca powstawania ścieków. Istotne jest prawidłowe rozróżnienie ścieków bytowych, przemysłowych oraz wód opadowych.
Sprawdzenia wymaga zgodność działalności z pozwoleniem wodnoprawnym oraz umową zawartą z przedsiębiorstwem wodociągowo-kanalizacyjnym. Analizuje się dopuszczalne wartości wskaźników zanieczyszczeń i wyniki wykonanych badań.
W zakładach produkcyjnych szczególne znaczenie mają ścieki powstające podczas mycia instalacji i urządzeń. Dotyczy to między innymi procesów CIP, odtłuszczania, płukania zbiorników oraz mycia powierzchni produkcyjnych.
Audyt powinien obejmować również stan techniczny separatorów, osadników, zbiorników bezodpływowych i urządzeń podczyszczających.
Hałas emitowany do środowiska
Hałas jest obszarem często pomijanym podczas bieżącej obsługi środowiskowej zakładu. Problem ujawnia się zwykle po rozbudowie przedsiębiorstwa albo po skargach mieszkańców.
Podczas audytu identyfikuje się główne źródła hałasu. Mogą nimi być wentylatory, centrale odpylające, sprężarki, chłodnie, maszyny technologiczne oraz transport wewnętrzny.
Znaczenie ma usytuowanie urządzeń, ich stan techniczny i czas pracy. Należy również ustalić, jakie tereny chronione akustycznie znajdują się w sąsiedztwie zakładu.
Jeżeli istnieje ryzyko przekroczenia dopuszczalnych poziomów hałasu, konieczne może być wykonanie pomiarów. W dalszej kolejności można rozważyć zastosowanie tłumików, ekranów, obudów akustycznych lub zmianę organizacji pracy.
Obowiązki opakowaniowe i produktowe
Audyt powinien ustalić, czy przedsiębiorstwo wprowadza do obrotu produkty w opakowaniach. Dotyczy to również importu, wewnątrzwspólnotowego nabycia towarów oraz sprzedaży produktów pod własną marką.
Należy sprawdzić masę i rodzaj stosowanych opakowań, wpis w rejestrze BDO, sposób prowadzenia ewidencji oraz realizację obowiązków odzysku i recyklingu.
Odrębnej analizie mogą podlegać produkty jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych, sprzęt elektryczny i elektroniczny, baterie, akumulatory, oleje smarowe oraz opony.
Częstym błędem jest przyjęcie, że obowiązki dotyczą wyłącznie producenta samego opakowania. W wielu przypadkach odpowiedzialność ponosi przedsiębiorca, który jako pierwszy wprowadza zapakowany produkt na rynek krajowy.
Substancje niebezpieczne i ryzyko awarii
W przedsiębiorstwach wykorzystujących chemikalia należy ocenić sposób magazynowania substancji i mieszanin niebezpiecznych. Zbiorniki i pojemniki powinny być zabezpieczone przed rozszczelnieniem i wyciekiem.
W zależności od rodzaju materiału konieczne może być zastosowanie wanien wychwytowych, szczelnych posadzek albo odpowiednio zabezpieczonych magazynów.
Audyt obejmuje również karty charakterystyki, oznakowanie pojemników, instrukcje magazynowania i procedury postępowania awaryjnego.
Należy ustalić, czy potencjalny wyciek może przedostać się do kanalizacji, gruntu lub wód. Istotne jest również przygotowanie pracowników do działania w przypadku awarii.
Zabezpieczenia techniczne nie będą skuteczne, jeżeli pracownicy nie znają obowiązujących procedur.
Znaczenie oględzin zakładu
Prawidłowo wykonany audyt środowiskowy nie powinien ograniczać się do analizy dokumentacji przesłanej drogą elektroniczną. Niezbędne są oględziny instalacji i miejsc prowadzenia działalności.
Podczas oględzin można ustalić rzeczywistą liczbę urządzeń, ich parametry, sposób eksploatacji oraz stan techniczny. Można również ujawnić instalacje, których nie uwzględniono w decyzjach lub zgłoszeniach.
Często dotyczy to dodatkowych kotłów, nagrzewnic, agregatów, wentylatorów, stanowisk lakierniczych albo urządzeń pomocniczych.
Oględziny pozwalają także ocenić miejsca magazynowania odpadów, stan instalacji kanalizacyjnej, zabezpieczenia chemikaliów i potencjalne źródła emisji niezorganizowanej.
Jak przebiega audyt środowiskowy przedsiębiorstwa?
Pierwszym etapem jest zebranie informacji o profilu działalności, wielkości produkcji oraz stosowanych procesach technologicznych. Analizuje się zużycie surowców, paliw, wody i energii.
Następnie gromadzi się decyzje, pozwolenia, zgłoszenia, ewidencję BDO, raporty KOBiZE, wyniki pomiarów oraz dokumentację z wcześniejszych kontroli.
Kolejnym etapem są oględziny zakładu. Stan faktyczny porównuje się z dokumentacją i wymaganiami wynikającymi z przepisów.
Po zakończeniu analizy sporządzany jest raport. Powinien on wskazywać niezgodności, ich znaczenie, podstawę prawną oraz możliwe konsekwencje.
Raport powinien zawierać również zalecenia dotyczące działań naprawczych. Należy wskazać kolejność czynności, wymagane dokumenty oraz terminy realizacji.
W pierwszej kolejności należy usuwać naruszenia mogące powodować bezpośrednie zagrożenie dla środowiska. Następnie porządkuje się decyzje, pozwolenia, ewidencję i sprawozdawczość.
Najczęstsze nieprawidłowości
Do najczęściej stwierdzanych nieprawidłowości należy brak aktualnych pozwoleń oraz niezgodność decyzji ze stanem faktycznym.
Powtarzającym się problemem jest przekroczenie limitów odpadów, brak zgłoszenia instalacji emisyjnej oraz nieprawidłowe przypisywanie kodów odpadów.
Zdarzają się różnice pomiędzy ewidencją BDO, fakturami i rzeczywistym stanem magazynowym. W raportach KOBiZE pomijane są niewielkie źródła spalania oraz emisje ze spawania, lakierowania i stosowania rozpuszczalników.
Nieprawidłowości dotyczą także gospodarki ściekowej. Zakłady nie zawsze badają skład ścieków przemysłowych. Mogą też przekraczać warunki określone w umowie z odbiorcą ścieków.
Istotnym uchybieniem jest brak analizy wpływu modernizacji zakładu na posiadane decyzje. Każda zmiana technologiczna powinna zostać oceniona przed jej wprowadzeniem.
Konsekwencje niezgodności środowiskowych
Naruszenie przepisów może skutkować wydaniem zarządzenia pokontrolnego, nałożeniem administracyjnej kary pieniężnej albo zobowiązaniem przedsiębiorcy do usunięcia nieprawidłowości.
W poważniejszych przypadkach możliwe jest wstrzymanie użytkowania instalacji. Organ może również cofnąć zezwolenie albo odmówić wydania kolejnej decyzji.
Niektóre naruszenia mogą stanowić wykroczenie lub przestępstwo. Odpowiedzialność może dotyczyć przedsiębiorstwa, a także osób podejmujących decyzje w jego imieniu.
Koszty niezgodności nie ograniczają się do sankcji. Należy uwzględnić przestój produkcji, koszty badań, obsługi prawnej i pilnych inwestycji dostosowawczych.
Działania naprawcze wdrożone na podstawie audytu są zazwyczaj mniej kosztowne niż usuwanie skutków kontroli i postępowań administracyjnych.
Audyt środowiskowy przed kontrolą WIOŚ
Kontrola WIOŚ może obejmować zarówno dokumentację, jak i sposób funkcjonowania zakładu. Inspektorzy sprawdzają decyzje, ewidencję odpadów, wyniki pomiarów, instalacje oraz miejsca magazynowania.
Przed kontrolą należy uporządkować dokumentację i zweryfikować jej wzajemną spójność. Nie należy tworzyć brakujących dokumentów wyłącznie na potrzeby postępowania kontrolnego.
Dane muszą odpowiadać rzeczywistemu przebiegowi działalności. Nieprawidłowe lub nierzetelne dokumentowanie procesów może zwiększyć ryzyko odpowiedzialności.
Audyt wykonany odpowiednio wcześniej pozwala rozpocząć procedury administracyjne i przygotować plan naprawczy. Nawet jeżeli nie wszystkie braki można usunąć natychmiast, istotne jest podjęcie udokumentowanych działań.
Jak często wykonywać audyt środowiskowy?
Częstotliwość audytów powinna zależeć od skali działalności i poziomu ryzyka środowiskowego. Zakład produkcyjny wymaga częstszej kontroli niż przedsiębiorstwo prowadzące działalność biurową.
Pełny audyt warto przeprowadzać okresowo oraz po każdej istotnej zmianie technologicznej. Co najmniej raz w roku należy sprawdzić terminy ważności decyzji, poprawność ewidencji i wykonanie obowiązków sprawozdawczych.
Audytu nie należy traktować jako czynności jednorazowej. Zmieniają się zarówno przepisy, jak i procesy prowadzone w przedsiębiorstwie. Dokumentacja powinna być na bieżąco dostosowywana do aktualnego stanu zakładu.
Podsumowanie
Audyt środowiskowy przedsiębiorstwa jest praktycznym narzędziem oceny ryzyka prawnego, technicznego i organizacyjnego. Pozwala ustalić, czy przedsiębiorstwo działa zgodnie z wymaganiami ochrony środowiska.
Najważniejszym celem audytu jest porównanie rzeczywistego sposobu funkcjonowania zakładu z treścią decyzji, pozwoleń i obowiązujących przepisów.
Analiza powinna obejmować instalacje, odpady, emisje do powietrza, ścieki, hałas, substancje niebezpieczne, obowiązki produktowe oraz dokumentację sprawozdawczą.
Szczególne znaczenie mają oględziny przeprowadzone przez specjalistę posiadającego wiedzę techniczną i znajomość procesów przemysłowych. Pozwalają one wykryć niezgodności, których nie można ustalić wyłącznie na podstawie dokumentów.
Rzeczoznawca SIMP może uczestniczyć w ocenie stanu technicznego instalacji, analizie procesów technologicznych oraz identyfikacji źródeł oddziaływania na środowisko. Wyniki audytu mogą stanowić podstawę do uporządkowania dokumentacji, zaplanowania działań naprawczych oraz przygotowania przedsiębiorstwa do kontroli.
Przeczytaj artykuły o podobnej tematyce:
Obowiązki przedsiębiorców z zakresu ochrony środowiska
Certyfikat ISO PN-14001:2015
Sprawozdanie o produktach, opakowaniach i gospodarowaniu odpadami
